BNS Section 303 Theft in Marathi: BNS कलम 303 अंतर्गत चोरी म्हणजे काय?

bns section 303 theft in marathi BNS भारतीय न्याय संहिता (BNS) कलम 303 मध्ये चोरी (Theft) या गुन्ह्याची तरतूद करण्यात आली आहे. दुसऱ्या व्यक्तीच्या ताब्यातील चल संपत्ती त्याच्या संमतीशिवाय आणि अप्रामाणिक हेतूने घेणे किंवा हलवणे हे चोरीच्या गुन्ह्याच्या स्वरूपात येऊ शकते. या लेखात BNS Section 303 अंतर्गत चोरीची व्याख्या, आवश्यक घटक, शिक्षा, जामीन, FIR प्रक्रिया आणि IPC मधील जुन्या तरतुदींशी तुलना सोप्या मराठीत समजून घेऊया

1. Section 303 BNS – Theft (English Provision)

Section 303 – Theft

“Whoever, intending to take dishonestly any movable property out of the possession of any person without that person’s consent, moves that property in order to such taking, is said to commit theft.” 

या कलमात चोरीची व्याख्या दिली आहे.

2. शब्दशः मराठी अर्थ (Word-to-Word Translation)

या इंग्रजी तरतुदीचा सोपा मराठी अर्थ असा:

जो कोणी व्यक्ती दुसऱ्या व्यक्तीच्या ताब्यातील चल मालमत्ता, त्या व्यक्तीची परवानगी न घेता, अप्रामाणिक हेतूने घेण्यासाठी हलवतो, तो चोरीचा गुन्हा करतो असे मानले जाते.

म्हणजे सोप्या भाषेत:

दुसऱ्याची वस्तू त्याच्या परवानगीशिवाय आणि चुकीच्या हेतूने घेणे म्हणजे चोरी.

3. चोरीचा कायदेशीर अर्थ (Legal Definition)

चोरी सिद्ध होण्यासाठी खालील गोष्टी असणे आवश्यक आहे:

1. वस्तू चल मालमत्ता (Movable property) असावी
2. ती दुसऱ्या व्यक्तीच्या ताब्यात असावी
3. त्या व्यक्तीची परवानगी नसावी
4. आरोपीचा अप्रामाणिक हेतू (dishonest intention) असावा
5. वस्तू हलवली गेली पाहिजे

या सर्व गोष्टी असतील तर चोरीचा गुन्हा सिद्ध होतो. (JudiX)

4. कायद्याने दिलेली स्पष्टीकरणे (Explanations)

BNS कलम 303 मध्ये काही महत्त्वाच्या स्पष्टीकरणांचा उल्लेख आहे:

1. जमीनशी जोडलेली वस्तू

जमिनीला जोडलेली वस्तू चोरी ठरत नाही, पण ती जमिनीपासून वेगळी केल्यावर चोरी ठरू शकते. (JudiX)

उदा: झाड कापून लाकूड नेणे.

2. वस्तू हलवणे

एखादी वस्तू थेट उचलली नाही तरी अडथळा काढून हलवली, तरी चोरी मानली जाऊ शकते. (JudiX)

3. प्राण्याद्वारे वस्तू हलवणे

जर एखाद्याने प्राण्याला चालवून वस्तू हलवली, तरी तो चोरीचा भाग मानला जातो. (Vakilsearch)

5. Illustrations (कायद्यातील उदाहरणे)

कायद्यात चोरी समजण्यासाठी काही उदाहरणे दिली आहेत.

उदाहरण 1

A ने Z च्या जमिनीवरील झाड कापले आणि ते नेण्याचा हेतू ठेवला.
→ ही चोरी ठरते. (Vakilsearch)

उदाहरण 2

A ने Z चा कुत्रा खाद्य देऊन स्वतःकडे आकर्षित केला.
→ हे देखील चोरी ठरू शकते. (Vakilsearch)

उदाहरण 3

A ने बैलाला चालवून त्यावर ठेवलेली पेटी घेण्याचा प्रयत्न केला.
→ हे देखील चोरी मानले जाते.

6. वास्तविक जीवनातील उदाहरणे (Real Life Illustrations)

कायद्याचे उदाहरण कधी कधी अवघड वाटतात, म्हणून काही व्यवहारातील उदाहरणे पाहू.

उदाहरण 1

एखादा व्यक्ती बसमध्ये दुसऱ्याचा मोबाईल खिशातून काढतो.

→ ही चोरी आहे.

उदाहरण 2

कोणी दुकानात जाऊन वस्तू पैसे न देता बॅगमध्ये ठेवून बाहेर पडतो.

→ हा चोरीचा गुन्हा आहे.

उदाहरण 3

कोणी पार्किंगमध्ये ठेवलेली बाइक घेऊन पळतो.

→ हे देखील चोरीच आहे.

7. चोरीची शिक्षा (Punishment)

BNS कलम 303 अंतर्गत:

पहिला गुन्हा:

• 3 वर्षांपर्यंत कारावास
• किंवा दंड
• किंवा दोन्ही

पुन्हा गुन्हा केल्यास:

• किमान 1 वर्ष ते 5 वर्षे कारावास
• आणि दंड

विशेष तरतूद:

जर:

• चोरीची रक्कम ₹5000 पेक्षा कमी असेल
• आणि आरोपी पहिल्यांदाच दोषी ठरत असेल

तर कोर्ट community service देऊ शकते.

BNS कलम 303 अंतर्गत चोरीचा गुन्हा जामीनपात्र आहे का?

BNS कलम 303 अंतर्गत चोरीचा गुन्हा सामान्यतः जामीनपात्र (Bailable) स्वरूपाचा आहे. याचा अर्थ असा की, आरोपीला कायद्यानुसार जामिनाचा हक्क उपलब्ध होऊ शकतो. मात्र, जामीन मिळणे हे प्रकरणातील तथ्ये, आरोपीची भूमिका, चोरीच्या मालमत्तेचे स्वरूप आणि तपासाची परिस्थिती यावर अवलंबून असू शकते.

चोरीच्या प्रकरणात आरोपीला अटक झाल्यास, तो जामिनासाठी संबंधित न्यायालयासमोर अर्ज करू शकतो. प्रकरणातील परिस्थितीनुसार पोलिसांकडून किंवा न्यायालयाकडून जामीन मिळू शकतो.

महत्त्वाचे: जामीनपात्र गुन्हा असला तरी आरोपी आपोआप निर्दोष ठरत नाही. जामीन हा केवळ खटला चालू असताना आरोपीला ताब्यातून मुक्त करण्याशी संबंधित असतो. चोरीचा गुन्हा सिद्ध झाला किंवा नाही, हा प्रश्न स्वतंत्रपणे न्यायालयीन सुनावणीत ठरवला जातो.

चोरी झाल्यानंतर FIR कशी दाखल करावी?

जर एखाद्या व्यक्तीची वस्तू चोरीला गेली असेल, तर त्याने शक्य तितक्या लवकर पोलिसांकडे तक्रार करणे आवश्यक आहे.

तक्रार करताना खालील माहिती देणे उपयुक्त ठरते:

• चोरीची तारीख आणि अंदाजे वेळ;
• चोरीचे ठिकाण;
• चोरी झालेल्या वस्तूचे संपूर्ण वर्णन;
• वस्तूची अंदाजे किंमत;
• वस्तूचा मोबाईल नंबर, IMEI नंबर किंवा serial number;
• उपलब्ध असल्यास CCTV फुटेज;
• संशयित व्यक्तीची माहिती;
• साक्षीदारांची माहिती.

तक्रारीतील तथ्यांवरून गुन्ह्याचे स्वरूप निश्चित केले जाते. परिस्थितीनुसार BNS कलम 303 अंतर्गत चोरीचा गुन्हा लागू होऊ शकतो.

मोबाईल चोरी झाल्यास काय करावे?

मोबाईल चोरी झाल्यास तातडीने:

1. पोलिसांकडे तक्रार किंवा FIR दाखल करावी;
2. मोबाईलचा IMEI नंबर पोलिसांना द्यावा;
3. SIM कार्ड बंद किंवा ब्लॉक करावे;
4. UPI, बँकिंग आणि ई-मेल खात्यांचे पासवर्ड बदलावे;
5. उपलब्ध असल्यास CCTV किंवा इतर पुरावे सुरक्षित ठेवावेत.

BNS कलम 303 अंतर्गत चोरी सिद्ध करण्यासाठी कोणते घटक आवश्यक आहेत?

चोरीचा गुन्हा सिद्ध करण्यासाठी केवळ एखादी वस्तू दुसऱ्या व्यक्तीकडे आढळणे पुरेसे नसते. प्रकरणातील सर्व तथ्यांचा विचार केला जातो.

सामान्यतः खालील घटक महत्त्वाचे ठरतात:

1. मालमत्ता चल असणे

चोरीचा गुन्हा साधारणपणे चल मालमत्तेशी संबंधित असतो. उदाहरणार्थ:

• मोबाईल;
• दागिने;
• रोख रक्कम;
• वाहन;
• इलेक्ट्रॉनिक वस्तू.

2. मालमत्ता दुसऱ्या व्यक्तीच्या ताब्यात असणे

चोरीच्या वेळी वस्तू कोणाच्या ताब्यात होती, हा महत्त्वाचा प्रश्न असतो.

3. मालकाची किंवा ताबेदाराची संमती नसणे

जर वस्तू मालकाच्या किंवा कायदेशीर ताबेदाराच्या संमतीने घेतली असेल, तर सामान्यतः चोरीचा घटक निर्माण होत नाही.

4. मालमत्ता हलविणे

चोरीच्या गुन्ह्यासाठी वस्तू हलविण्याची कृती महत्त्वाची असते.

5. अप्रामाणिक हेतू

आरोपीचा हेतू हा अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. एखादी वस्तू चुकीने किंवा गैरसमजामुळे घेतली गेली असल्यास, प्रत्येक प्रकरणात चोरीचा गुन्हा सिद्ध होईलच असे नाही.

चोरी आणि स्नॅचिंग यामध्ये काय फरक आहे?

चोरी आणि स्नॅचिंग हे दोन्ही मालमत्तेविरुद्धचे गुन्हे असले तरी त्यांच्यात महत्त्वाचा फरक आहे.

म्हणूनच, घटनेत वस्तू कशा प्रकारे घेतली गेली, यावर लागू होणारे कायदेशीर कलम अवलंबून असू शकते.

चोरी, फसवणूक आणि Criminal Breach of Trust मधील फरक

काही वेळा लोक चोरी, फसवणूक आणि विश्वासघात यांना समान समजतात. मात्र, या गुन्ह्यांचे आवश्यक घटक वेगवेगळे आहेत.

चोरी (Theft)

दुसऱ्या व्यक्तीच्या ताब्यातील चल मालमत्ता त्याच्या संमतीशिवाय आणि अप्रामाणिक हेतूने घेणे किंवा हलवणे.

फसवणूक (Cheating)

फसवणूक किंवा चुकीचे प्रतिनिधित्व करून एखाद्या व्यक्तीला मालमत्ता देण्यास किंवा एखादी कृती करण्यास प्रवृत्त करणे.

Criminal Breach of Trust

एखाद्या व्यक्तीवर मालमत्ता किंवा तिचे नियंत्रण कायदेशीररीत्या सोपवलेले असताना, त्या मालमत्तेचा अप्रामाणिकपणे गैरवापर करणे किंवा स्वतःच्या फायद्यासाठी वापरणे.

म्हणून, एखाद्या प्रकरणात नेमके कोणते कलम लागू होईल हे ठरवण्यासाठी घटनेची संपूर्ण पार्श्वभूमी तपासणे आवश्यक असते.

चोरी आणि फसवणूक (Cheating) यामधील फरक

चोरी आणि फसवणूक यांच्यात मूलभूत फरक आहे.

चोरीमध्ये

आरोपी मालमत्ता दुसऱ्याच्या ताब्यातून अप्रामाणिकपणे घेतो.

फसवणुकीमध्ये

एखाद्या व्यक्तीला फसवून, चुकीची माहिती देऊन किंवा फसवे प्रतिनिधित्व करून त्याच्याकडून मालमत्ता किंवा एखादी कृती मिळवली जाऊ शकते.

उदाहरण

A ने B चा मोबाईल B च्या नकळत उचलून नेला — चोरीचा प्रश्न.

A ने स्वतःला अधिकृत अधिकारी असल्याचे खोटे सांगून B कडून मोबाईल घेतला — फसवणुकीशी संबंधित प्रश्न निर्माण होऊ शकतो.

म्हणून, मालमत्ता आरोपीच्या ताब्यात कशा प्रकारे आली, हा चोरी आणि फसवणूक यातील फरक समजण्यासाठी महत्त्वाचा मुद्दा आहे.

चोरीची वस्तू परत केल्यास गुन्हा संपतो का?

चोरीची वस्तू परत केल्याने प्रत्येक परिस्थितीत गुन्हा आपोआप संपत नाही.

चोरीचा गुन्हा घडला आहे की नाही हे ठरवताना, वस्तू घेतली त्या वेळी आरोपीचा हेतू काय होता, हे महत्त्वाचे ठरू शकते. त्यामुळे चोरीची वस्तू नंतर परत केली म्हणून पूर्वीची कृती आपोआप कायदेशीर ठरत नाही.

मात्र, वस्तू परत मिळणे, नुकसान भरपाई होणे किंवा पक्षकारांमध्ये झालेली कायदेशीर तडजोड ही प्रकरणाच्या पुढील कार्यवाहीमध्ये संबंधित परिस्थितीनुसार महत्त्वाची ठरू शकते.

स्वतःची वस्तू परत घेणे चोरी ठरू शकते का?

हा प्रश्न परिस्थितीनुसार ठरतो.

एखादी वस्तू स्वतःच्या मालकीची असली तरी ती दुसऱ्या व्यक्तीच्या कायदेशीर ताब्यात असल्यास, ती वस्तू जबरदस्तीने किंवा अप्रामाणिक पद्धतीने परत घेण्याचा प्रयत्न केल्यास वेगवेगळे कायदेशीर प्रश्न निर्माण होऊ शकतात.

म्हणून, अशा परिस्थितीत स्वतःहून बळाचा वापर करण्याऐवजी कायदेशीर मार्गाचा अवलंब करणे अधिक योग्य असते.

BNS Section 303 आणि IPC Section 378 व 379 मधील तुलना

भारतीय दंड संहिता (IPC) अंतर्गत:

• IPC Section 378 — चोरीची व्याख्या;
• IPC Section 379 — चोरीसाठी शिक्षा.

भारतीय न्याय संहिता (BNS) लागू झाल्यानंतर चोरीशी संबंधित तरतूद BNS Section 303 अंतर्गत करण्यात आली आहे.

त्यामुळे, जुन्या IPC मधील चोरीच्या तरतुदी आणि नवीन BNS मधील Section 303 यांची तुलना करताना केवळ कलम क्रमांक न पाहता, संबंधित तरतुदीतील व्याख्या, शिक्षा आणि इतर बदलांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करणे आवश्यक आहे.

8. जुना कायदा (IPC) आणि नवीन कायदा (BNS) तुलना

थोडक्यात:

BNS कलम 303 हे IPC कलम 378 आणि 379 च्या जवळपास समान आहे.

9. गुन्ह्याचे particulars (महत्त्वाची माहिती)

Read More: Udhar dilele paise kase milvave ? Legal Tips

महत्त्वाचे न्यायनिर्णय (Important Judgements)

BNS नवीन असल्यामुळे न्यायालये अजूनही IPC अंतर्गत दिलेले निर्णय चोरीच्या प्रकरणात लागू करतात.

1. Pyare Lal Bhargava v State of Rajasthan

Supreme Court ने सांगितले की:

सरकारी फाईल काही वेळासाठी घेतली तरी चोरी ठरू शकते.

कारण:

• वस्तू ताब्यातून काढली गेली
• आणि dishonest intention होता.

2. K.N. Mehra v State of Rajasthan

या प्रकरणात सुप्रीम कोर्टाने सांगितले:

तात्पुरते वापरण्याच्या हेतूने घेतले तरी चोरी होऊ शकते.

जर dishonest intention सिद्ध झाला तर.

3. High Court दृष्टिकोन

काही High Courts ने असे सांगितले आहे की:

• जर वस्तू चुकून घेतली असेल
• आणि dishonest intention नसल्यास

तर चोरीचा गुन्हा लागू होत नाही.

सर्वाधिक विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

निष्कर्ष

BNS कलम 303 हे चोरीसारख्या सामान्य गुन्ह्याचे मूलभूत कायदेशीर कलम आहे. या कलमानुसार:

• दुसऱ्याची वस्तू अप्रामाणिक हेतूने घेणे म्हणजे चोरी
• शिक्षा 3 वर्षांपर्यंत कारावास
• हा गुन्हा सामान्यतः जामीनपात्र आहे

नवीन BNS कायद्यामुळे चोरीशी संबंधित गुन्ह्यांवर अधिक स्पष्टपणे कारवाई करता येते.

Read More : What is Trial in Absentia under Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023